Quyền lợi cơ bản khi đi làm thêm: hợp đồng, tiền lương và giấy tờ gốc

Nhiều người nghĩ làm thêm thì không cần giấy tờ hay thoả thuận gì, "cứ đi làm rồi tính". Đến khi có chuyện như trả thiếu lương, bị cho nghỉ đột ngột hay bị giữ giấy tờ, mới thấy mình không có gì trong tay để nói chuyện.

Bài này không thay thế cho tư vấn pháp lý, nhưng giúp anh/chị nắm những điều cơ bản cần để ý. Khi có vướng mắc cụ thể, anh/chị nên hỏi cơ quan quản lý lao động ở địa phương, tổ chức công đoàn hoặc người có chuyên môn.

Thoả thuận rõ ràng ngay từ đầu

Dù là việc toàn thời gian hay bán thời gian, quan hệ giữa người đi làm và chủ cơ sở đều nên được thoả thuận rõ. Bộ luật Lao động 2019 có quy định về hợp đồng lao động, kể cả với người làm không trọn thời gian. Với những việc ngắn ngày, pháp luật cho phép một số trường hợp thoả thuận bằng lời nói, nhưng để tránh hiểu lầm, anh/chị nên có ít nhất một bản ghi lại những điều đã thống nhất.

Những điều nên thoả thuận:

• Công việc cụ thể phải làm.
• Địa điểm làm việc.
• Thời gian làm việc: ca nào, mấy giờ, ngày nào trong tuần.
• Mức lương, cách tính lương và ngày trả lương.
• Thời gian làm thử (nếu có) và lương trong thời gian làm thử.
• Muốn nghỉ việc thì báo trước bao lâu.

Nếu chưa có hợp đồng giấy, anh/chị có thể nhắn lại cho chủ cơ sở một tin tóm tắt những điều đã thống nhất, ví dụ: "Dạ em xác nhận làm ca chiều từ thứ hai đến thứ sáu, lương theo giờ…, trả vào ngày… hằng tháng." Tin nhắn này là một bằng chứng hữu ích nếu sau này có hiểu lầm.

Tiền lương: đúng mức, đúng hạn

• Lương phải được trả đúng như đã thoả thuận, đúng hạn.
• Anh/chị có quyền biết lương của mình được tính thế nào: bao nhiêu giờ, bao nhiêu ca, có khoản trừ nào không và vì sao.
• Pháp luật có quy định về mức lương tối thiểu theo vùng. Mức này thay đổi theo từng thời kỳ, anh/chị nên tra cứu thông tin mới nhất từ cơ quan nhà nước hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động địa phương.

Hãy tự ghi lại ngày giờ mình đi làm, chẳng hạn trong một ghi chú trên điện thoại. Cuối tháng, đối chiếu với tiền lương nhận được.

Làm thử: hỏi rõ trước khi bắt đầu

Nhiều nơi cho làm thử vài ngày trước khi nhận chính thức. Điều này bình thường, nhưng anh/chị cần hỏi:

1. 1Làm thử bao lâu.
2. 2Trong thời gian làm thử có được trả lương không, trả bao nhiêu.
3. 3Sau khi làm thử, khi nào thì được báo kết quả.

Bộ luật Lao động 2019 có giới hạn về thời gian thử việc và mức lương thử việc. Hãy cẩn thận với những nơi "làm thử" kéo dài mãi mà không trả lương.

Giấy tờ gốc: không đưa cho ai giữ

Bộ luật Lao động 2019 không cho phép người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động, và không được buộc người lao động đặt cọc bằng tiền hoặc tài sản để được làm việc.

Khi cần làm hồ sơ, anh/chị chỉ đưa bản sao. Nếu nơi tuyển dụng nhất quyết đòi giữ bản gốc hoặc thu tiền cọc, đó là dấu hiệu không đáng tin — xem thêm bài nhận diện tin tuyển dụng lừa đảo.

An toàn khi làm việc

Anh/chị có quyền được làm việc trong điều kiện an toàn. Nếu công việc có nguy cơ như leo cao, dùng máy móc, tiếp xúc hoá chất, nơi làm việc cần hướng dẫn và trang bị bảo hộ phù hợp. Nếu chưa đủ 18 tuổi, có những quy định riêng bảo vệ người lao động chưa thành niên về loại việc và thời gian làm việc.

Khi có tranh chấp thì hỏi ai?

1. 1Trước hết, hãy nói chuyện thẳng thắn với chủ cơ sở, mang theo những ghi chép của mình.
2. 2Nếu không giải quyết được, anh/chị có thể hỏi Uỷ ban nhân dân phường/xã nơi làm việc để được hướng dẫn tới đúng cơ quan quản lý lao động.
3. 3Tổ chức công đoàn và các trung tâm trợ giúp pháp lý của nhà nước cũng là nơi có thể hỏi.

Trên TayNguyenJob.vn, nếu anh/chị gặp nơi tuyển dụng thu tiền cọc, giữ giấy tờ hay không trả lương như đã hứa, hãy báo cho bên em qua trang Hỗ trợ. Bên em sẽ xem xét và gỡ tin nếu vi phạm.